दाक्सु मिडिया
काठमाडौं । वर्षायाम सुरु भएसँगै घर वरिपरि, पानी जम्ने ठाउँ र ओसिलो वातावरणमा लामखुट्टेको गतिविधि बढ्छ। आकारमा सानो भए पनि लामखुट्टे डेंगी, मलेरिया, चिकनगुनिया र जापानिज इन्सेफलाइटिसजस्ता रोग फैलाउन सक्ने भएकाले यसबाट जोगिनु आवश्यक हुन्छ।
तर सबै लामखुट्टे मानिसका लागि हानिकारक हुँदैनन्। सबैले मानिसलाई टोक्दैनन् र रोग पनि सार्दैनन्। लामखुट्टेको व्यवहार, प्रजनन र मानिसलाई टोक्ने कारणबारे केही रोचक तथ्य यस्ता छन्।
१. करोडौँ वर्ष पुरानो जीव
लामखुट्टेको उत्पत्ति करोडौँ वर्ष पुरानो मानिन्छ। मानिस पृथ्वीमा आउनुभन्दा धेरै अघिदेखि नै लामखुट्टेका पुर्खा अस्तित्वमा रहेको वैज्ञानिक अनुमान छ। अहिले विश्वभर हजारौँ प्रजातिका लामखुट्टे पाइन्छन्।
२. भाले लामखुट्टेले मानिसलाई टोक्दैन
मानिसको रगत चुस्ने काम मुख्यतः पोथी लामखुट्टेले गर्छ। भाले लामखुट्टे वनस्पति तथा फूलको रसबाट ऊर्जा प्राप्त गर्छन्। पोथीलाई भने अण्डा विकास गर्न आवश्यक पोषणका लागि रगत चाहिन्छ।
३. मानिसलाई कसरी पत्ता लगाउँछ ?
लामखुट्टेले मानिसको शरीरबाट निस्कने कार्बन डाइअक्साइड, तापक्रम, पसिना र शरीरको गन्धजस्ता संकेतका आधारमा आफ्नो लक्ष्य पहिचान गर्छ। त्यसैले धेरै मानिस भएको ठाउँमा यसको गतिविधि बढी देखिन सक्छ।
४. ‘भनभन’ आवाज पखेटाबाट आउँछ
लामखुट्टे उड्दा पखेटा अत्यन्त तीव्र गतिमा फड्काउँछ। त्यसबाट उत्पन्न कम्पन नै कानमा सुनिने ‘भनभन’ आवाज हो। भाले र पोथी लामखुट्टेको आवाज फरक हुने भएकाले उनीहरूले ध्वनिका आधारमा समेत एकअर्कालाई पहिचान गर्न सक्छन्।
५. लामखुट्टे धेरै छिटो उड्दैन
लामखुट्टेको उड्ने गति मानिसको सामान्य हिँडाइभन्दा कम हुन्छ। औसतमा यो करिब १.५ माइल प्रतिघण्टाको गतिमा उड्न सक्छ। यसको विशेषता तीव्र गति भन्दा पनि मानिस पत्ता लगाउने क्षमता हो।
६. पोथी लामखुट्टे केही हप्तासम्म बाँच्न सक्छ
लामखुट्टेको आयु प्रजाति र वातावरणअनुसार फरक हुन्छ। पोथी लामखुट्टे सामान्यतया भालेभन्दा लामो समय बाँच्छन् र केही प्रजातिका पोथी दुईदेखि ६ हप्तासम्म बाँच्न सक्छन्।
७. थोरै पानीमा पनि प्रजनन
लामखुट्टेलाई प्रजननका लागि ठूलो पोखरी आवश्यक पर्दैन। पुरानो टायर, गमला, बोतल, कुलर, छत वा अन्य भाँडामा जम्मा भएको थोरै पानी पनि पर्याप्त हुन सक्छ। त्यसैले घर वरिपरि पानी जम्न नदिनु लामखुट्टे नियन्त्रणको महत्वपूर्ण उपाय हो।
८. डेंगी सार्ने लामखुट्टे दिनमा सक्रिय
डेंगी सार्ने एडिज एजिप्टाइ लामखुट्टे प्रायः दिनको समयमा, विशेषगरी बिहान र साँझ बढी सक्रिय हुन्छ। त्यसैले राति मात्र होइन, दिनमा पनि लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्न आवश्यक हुन्छ।
९. सबै लामखुट्टेले रोग सार्दैनन्
विश्वभर पाइने हजारौँ प्रजातिमध्ये केही प्रजाति मात्र मानिसमा रोग सार्न महत्वपूर्ण छन्। त्यसैले लामखुट्टे देखिँदैमा त्यसले रोग सार्छ भन्ने हुँदैन। तर रोग सार्न सक्ने प्रजातिको प्रजनन रोक्नु सार्वजनिक स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण छ।
१०. सबै लामखुट्टे लामो दूरी उड्दैनन्
केही लामखुट्टे जन्मिएको स्थान वरिपरि नै सीमित रहन्छन् भने केही हावा, मानिस वा अन्य माध्यमबाट टाढासम्म पुग्न सक्छन्। त्यसैले एउटा घर मात्र सफा राखेर पुग्दैन, समुदायमै प्रजननस्थल नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
११. सफा पानीमा पनि अण्डा पार्न सक्छ
‘लामखुट्टे फोहोर पानीमा मात्र हुन्छ’ भन्ने धारणा सही होइन। डेंगी सार्ने एडिज लामखुट्टेले प्रायः जम्मा भएको सफा पानीमा समेत अण्डा पार्न सक्छ। त्यसैले पानी सफा छ कि फोहोरभन्दा पानी जमेको छ कि छैन भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुन्छ।
१२. टोक्दा किन चिलाउँछ ?
पोथी लामखुट्टेले रगत चुस्ने क्रममा छालामा आफ्नो लार छोड्छ। उक्त लारप्रति शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले प्रतिक्रिया जनाउँदा टोकिएको ठाउँ रातो हुने, सुन्निने र चिलाउने हुन्छ।
१३. रगत नै लामखुट्टेको मुख्य खाना होइन
भाले र पोथी दुवैले सामान्य अवस्थामा वनस्पतिबाट प्राप्त रसबाट ऊर्जा लिन्छन्। पोथी लामखुट्टेलाई भने अण्डा विकास गर्न थप पोषण आवश्यक पर्ने भएकाले रगत चुस्ने गर्छ।
१४. वोल्बाकियाबाट लामखुट्टे नियन्त्रणको प्रयास
लामखुट्टे नियन्त्रणका लागि वैज्ञानिकहरूले वोल्बाकिया ब्याक्टेरियाको प्रयोगलगायत नयाँ प्रविधिमा अनुसन्धान गरिरहेका छन्। वोल्बाकिया बोकेका लामखुट्टेको प्रयोगमार्फत रोग सार्ने क्षमता वा लामखुट्टेको संख्या नियन्त्रण गर्ने प्रयास भइरहेका छन्।
पानी जम्न नदिऔँ, जोखिम घटाऔँ
वर्षायाममा लामखुट्टे नियन्त्रणको सबैभन्दा सरल उपाय घर तथा समुदाय वरिपरि पानी जम्न नदिनु हो। गमला, टायर, बोतल, बाल्टी, कुलरलगायत पानी जम्न सक्ने वस्तु नियमित रूपमा खाली गर्ने र सरसफाइमा ध्यान दिने हो भने लामखुट्टेको प्रजननस्थल घटाउन सकिन्छ।
तपाईको प्रतिक्रिया दिनुहोस्